ประเทศไทยประสบความสำเร็จในการเปิดตลาดแมลงเพื่อการบริโภคในภูมิภาคอเมริกาเหนือ โดยมีผู้เชี่ยวชาญคอยให้คำแนะเกษตรกรไทยในการเร่งพัฒนาฟาร์ม เพื่อส่งออกจิ้งหรีดของไทยในช่วงที่กระแสการบริโภคโปรตีนจากแมลงในสหรัฐอเมริกากำลังอยู่ในช่วงขาขึ้น เพราะนอกจาก “จิ้งหรีด” จะได้รับการยกย่องให้เป็นหนึ่งในโปรตีนแห่งอนาคตแล้ว ล่าสุดยังได้รับการขนานนามให้เป็น “ปศุสัตว์รักษ์โลก” อีกด้วย และถือเป็นอาหารที่มีความปลอดภัยและยั่งยืนในมุมมองประชากรที่รักสุขภาพและรักษ์สิ่งแวดล้อม

นางสาวเสาวลักษณ์ ศุภกมลเสนีย์ ผู้อำนวยการกองนโยบายมาตรฐานสินค้าเกษตรและอาหาร สำนักงานมาตรฐานสินค้าเกษตรและอาหารแห่งชาติ (มกอช.) กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ เปิดเผยกับศูนย์ข้อมูลเพื่อธุรกิจไทยในสหรัฐฯ ถึงข้อมูลเบื้องต้นและมุมมองเกี่ยวกับสหรัฐฯ และการบริโภคจิ้งหรีดว่า สหรัฐฯ เป็นประเทศที่มีหลักการกำกับดูแลสินค้าอาหารแปรรูปแตกต่างจากกลุ่มประเทศสหภาพยุโรปและสหราชอาณาจักร เพราะหลักการของกฎหมายความปลอดภัยอาหารของสหรัฐฯ ในปัจจุบัน หากไม่ใช่รายการสินค้าที่มีความเสี่ยงสูงมาก เช่น สินค้าปศุสัตว์สด หรือสินค้าพืชสด ที่มีโอกาสจะปนเปื้อนหรือเป็นพาหะนำโรคติดต่อร้ายแรงสู่มนุษย์หรือสิ่งแวดล้อม สหรัฐฯ จะปฏิบัติในลักษณะ “ไว้ใจ” ต่อผู้ประกอบการผลิตและส่งออกมายังสหรัฐฯ ไว้ก่อน แต่หากพบปัญหาก็จะมียกระดับมาตรการเพิ่มสูงขึ้นเป็นลำดับ

สหรัฐฯ เป็นหนึ่งในประเทศที่มีความหลากหลายของเชื้อชาติและศาสนาสูงมาก ทำให้มีความต้องการสินค้าอุปโภคและบริโภคหลากหลาย ทั้งส่วนใหญ่ยังมีกำลังซื้อสูง และด้วยอุปนิสัยของคนอเมริกันที่มีความรักอิสระ ชอบทดลองสิ่งใหม่ เปิดใจรับเทคโนโลยีและความแตกต่าง โอกาสในการส่งออกสินค้าไม่ว่าจะเป็น อาหารใหม่ สินค้านวัตกรรม หรือสินค้าแปรรูป จึงมีข้อจำกัดน้อยกว่าเมื่อเทียบกับตลาดที่มีความอนุรักษ์นิยมสูง หรือมีความหลากหลายของเชื้อชาติและพฤติกรรมการบริโภคน้อย ถือเป็นตลาดที่มีโอกาสเติบโตได้ทุกสินค้า สามารถสร้างการรับรู้และเปิดใจต่อสินค้าชนิดใหม่ และการตลาดมีอิทธิพลสูงต่อการเลือกซื้อ

ในส่วนของมุมมองที่มีต่อการบริโภคจิ้งหรีด นอกจากองค์การอาหารและเกษตรแห่งสหประชาชาติ (Food and Agriculture Organization – FAO) จะนิยามให้จิ้งหรีดเป็นหนึ่งในโปรตีนแห่งอนาคต จิ้งหรีดยังได้รับการยกย่องให้เป็น “ปศุสัตว์รักษ์โลก” ที่ผลิตโดยใช้น้ำน้อย มีอัตราแลกเนื้อสูง ทั้งยังเป็นสินค้าที่มีความเป็นธรรมชาติ ไม่ได้ผ่านการผลิตเชิงอุตสาหกรรมอย่างซับซ้อน ไม่ใช่ผลิตภัณฑ์ผลพลอยได้หรือเป็นของเหลือทิ้งจากอุตสาหกรรมอื่น และยังสามารถบริโภคได้ทั้งหมด ไม่เหลือทิ้ง จึงถือเป็นอาหารที่มีความปลอดภัยและยั่งยืนในมุมมองประชากรที่รักสุขภาพและสิ่งแวดล้อม

แนวโน้มในการส่งออกจิ้งหรีดไปยังสหรัฐอเมริกา

ปัจจุบันฟาร์มหลายแห่งในประเทศไทย มีการผลิตจิ้งหรีดส่งออกไปสหรัฐฯ โดยเฉพาะสายพันธุ์สะดิ้ง ที่มีศักยภาพในการแปรรูปเป็นผงแป้งจิ้งหรีดที่มีเนื้อสัมผัสดีและมีสีอ่อนกว่าสายพันธุ์อื่น ๆ ง่ายต่อการนำไปผสมวัตถุดิบอาหาร เช่น แป้งทำขนม แป้งประกอบอาหาร หรือโปรตีนเชค โดยไม่ทำให้สีสันหรือรูปลักษณ์เปลี่ยนแปลงมากนัก และในปัจจุบันสหรัฐฯ ไม่ได้มีข้อห้ามหรือข้อกำหนดเป็นพิเศษในการนำเข้าจิ้งหรีดในฐานะผลิตภัณฑ์อาหารหรืออาหารแปรรูป

ส่วนแบ่งการตลาด

จากการคาดการณ์ของบริษัทวิจัยการตลาดอิสระ ตลาดสินค้าแมลงที่บริโภคได้ของสหรัฐฯ  ซึ่งมีการบริโภคแมลงในรูปแบบขนมขบเคี้ยว (สแน็ค) โปรตีนบาร์ และแป้ง อาจมีมูลค่าสูงถึง 50 ล้านดอลลาร์สหรัฐ หรือ 1.5 พันล้านบาทในปี 2566

นอกจากตลาดอาหารเพื่อการบริโภคของมนุษย์แล้ว ปัจจุบันยังมีความต้องการนำเข้าจิ้งหรีดเพื่อเป็นวัตถุดิบอาหารสัตว์ โดยเฉพาะการใช้เป็นส่วนประกอบของขนมหรืออาหารสัตว์เลี้ยง ทั้งนี้ สหรัฐฯ และแคนาดา มีเครือข่ายเพาะเลี้ยงแมลงขนาดใหญ่ เช่น Entomofarm ที่กำลังเร่งขยายกำลังการผลิตแมลงในพื้นที่เขตร้อนของสหรัฐฯ  เช่น รัฐเทกซัส เพิ่มขึ้น

ต้นทุนการเพาะเลี้ยงแมลงในสหรัฐฯ ปัจจุบันยังคงสูงกว่าไทย แม้ว่าจะมีข้อได้เปรียบด้านวัตถุดิบอาหารในฐานะที่สหรัฐฯ เป็นผู้ผลิตพืชอาหารส่งออกลำดับต้นก็ตาม แต่ประเทศไทยมีความพร้อมด้านภูมิอากาศสำหรับการผลิตแมลงตลอดทั้งปี ทำให้ปัจจัยด้านสภาพอากาศยังเป็นข้อได้เปรียบที่สำคัญ

ผลพลอยได้จากการเลี้ยงและแปรรูปจิ้งหรีด

ปัจจุบันหน่วยงานวิจัยและภาคอุตสาหกรรมทั่วโลกกำลังให้ความสำคัญต่อการพัฒนางานวิจัยการใช้ประโยชน์ผลพลอยได้จากการเลี้ยงและแปรรูปจิ้งหรีด เช่น น้ำมันสกัด ในอุตสาหกรรมอื่น ๆ เช่น อาหารสัตว์ อาหารเสริม และเครื่องสำอาง เพิ่มเติม เนื่องจากสามารถใช้ประโยชน์ได้อย่างหลากหลาย และเป็นน้ำมันสกัดที่ผลิตจากวิธีการที่เป็นธรรมชาติ ทั้งสามารถผลิตหมุนเวียนทดแทนได้อย่างต่อเนื่อง

นอกจากจิ้งหรีดแล้ว ยังมีแมลงกินได้หลายชนิดที่มีศักยภาพในการผลิตและใช้ประโยชน์โดยเฉพาะในลักษณะการเป็นส่วนประกอบโปรตีนของอาหาร เช่น หนอนนก ซึ่งได้รับความนิยมสูงขึ้นในช่วงหลัง และถือเป็นคู่แข่งที่สำคัญอย่างยิ่งของจิ้งหรีด ผู้ประกอบการที่ยังไม่มีตลาดส่งออกจึงควรพิจารณาโอกาสและแนวโน้มการผลิตของสินค้าทดแทนเหล่านี้ เพื่อเป็นประโยชน์ต่อความสามารถในการแข่งขันหรือเข้าถึงตลาด

“จิ้งหรีดไทยโกอินเตอร์” กับบทบาทในการช่วยขับเคลื่อนเศรษฐกิจของไทย

นางสาวเสาวลักษณ์ กล่าวว่า จิ้งหรีดถือเป็นปศุสัตว์เศรษฐกิจที่ยังคงมีอนาคต และมีตลาดรองรับทั้งภายในประเทศและส่งออกที่มีความต้องการจิ้งหรีดแต่ละสายพันธุ์แตกต่างกันไป ในภาวะโลกร้อน ซึ่งมีปัญหาความแห้งแล้งในหลายพื้นที่ ยากต่อการปลูกพืชอาหารหรือเพาะเลี้ยงปศุสัตว์ทั่วไป การผลิตจิ้งหรีดเพื่อตอบสนองความต้องการนำเข้าที่เพิ่มขึ้นทั่วโลก ส่งผลให้เกิดการขับเคลื่อนเศรษฐกิจฐานราก สร้างรายได้ให้แก่เกษตรกรได้เป็นอย่างดี

“ก่อนหน้านี้เกษตรกรในหลายพื้นที่ จากเดิมที่เพาะเลี้ยงจิ้งหรีดเป็นอาชีพเสริม ได้กลายเป็นอาชีพที่สร้างรายได้หลัก เพราะสามารถบริหารจัดการการผลิตได้ในพื้นที่เล็ก ๆ สามารถหมุนเวียนปริมาณการเลี้ยงให้สอดคล้องต่อการสั่งซื้อหรือจ้างผลิตได้โดยไม่ต้องอาศัยแรงงานจำนวนมาก เมื่อเทียบกับการเก็บเกี่ยวผลิตผลทางการเกษตรทั่วไป”

จิ้งหรีดยังมีวงจรชีวิตหรือรอบการผลิตสั้นเพียง 45-60 วัน/รอบการผลิต และใช้ทุนเริ่มต้นน้อย โดยเฉพาะตลาดที่ไม่ได้มีข้อกำหนดที่เข้มงวดด้านการรับรองมาตรฐานตั้งแต่ระดับฟาร์มปฐมภูมิมากนัก เมื่อมีความต้องการสั่งซื้อหรือตลาดรองรับ ก็สามารถเริ่มผลิตได้รวดเร็วและเก็บเกี่ยวผลผลิตได้ในระยะเวลาอันสั้น

“เมื่อเกิดการหมุนเวียนรายได้ให้เกษตรกรฐานราก วงจรเศรษฐกิจในชุมชนก็จะเกิดการขับเคลื่อนและใช้จ่ายเพิ่มขึ้น โดยเฉพาะกรณีการเปิดตลาดรองรับสินค้าและผลิตภัณฑ์ที่มีมาตรฐานสูง นอกจากจะเป็นการสร้างความเชื่อมั่นของสินค้าและมาตรฐานสินค้าเกษตรของไทยแล้ว ยังถือเป็นการสร้างพื้นที่ตลาดเพื่อรองรับผู้ประกอบการในวงจรเศรษฐกิจเพิ่มเติมอีกหลายชั้น ไม่ว่าจะเป็นอุตสาหกรรมแปรรูป โลจิสติกส์ ห้องเย็น ขนส่ง ให้บริการปรึกษาได้ในระยะยาว”

ความสำเร็จในตลาด ณ ปัจจุบัน

“ปัจจุบันผู้ประกอบการครบวงจรบางแห่งของไทย มีศักยภาพถึงระดับเป็นซัพพลายเออร์ต่อเนื่องให้คู่ค้าในสหรัฐฯ ที่เป็นที่รู้จัก เช่น บริษัท CHAPUL ผู้ผลิตโปรตีนบาร์รายใหญ่ นอกจากนี้ยังมีความต้องการสั่งซื้อวัตถุดิบจิ้งหรีดเพื่อใช้ในอุตสาหกรรมเกี่ยวเนื่อง เช่น อาหารสัตว์ อาหารสัตว์เลี้ยง Exotic Pet และนอกจากตลาดสหรัฐฯ  ปัจจุบันจิ้งหรีดไทยสามารถวางจำหน่ายได้ในหลายประเทศ เช่น ประเทศที่เปิดตลาดมาตรฐานสูงได้อย่างเป็นทางการ ได้แก่ เม็กซิโก สามารถส่งออกได้ทั้งผงแป้งจิ้งหรีด จิ้งหรีดปรุงสุก และจิ้งหรีดแช่แข็ง”

ไทยนำร่องเปิดตลาดแมลงเพื่อการบริโภคในภูมิภาคอเมริกาเหนือผ่านการเจรจาส่งออกผลิตภัณฑ์ผงแป้งจิ้งหรีดสายพันธุ์สะดิ้งจากฟาร์มไทยไปเม็กซิโก สำนักงานมาตรฐานสินค้าเกษตรและอาหารแห่งชาติแนะเกษตรกรไทยเร่งพัฒนาฟาร์มส่งออกในช่วงที่กระแสการบริโภคโปรตีนจากแมลงในสหรัฐอเมริกากำลังอยู่ในช่วงขาขึ้น

นายพิศาล พงศาพิชณ์ เลขาธิการสำนักงานมาตรฐานสินค้าเกษตรและอาหารแห่งชาติ (มกอช.) ได้เปิดเผยว่า การเจรจากับเม็กซิโกในการเปิดตลาดผลิตภัณฑ์จิ้งหรีดประสบผลสำเร็จ โดยที่ผ่านมา มกอช. และกรมปศุสัตว์ ได้ผนึกกำลังเปิดตลาดจิ้งหรีดเม็กซิโก เพื่อขับเคลื่อนนโยบายของกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ในการผลักดันให้ประเทศไทยเป็นผู้ส่งออกสินค้าจิ้งหรีดหลักของโลก โดยได้ร่วมจัดทำข้อมูลทางเทคนิคและเจรจากับสำนักงานแห่งชาติด้านสุขอนามัยความปลอดภัยและคุณภาพของการเกษตรและอาหารของเม็กซิโก

โดยเมื่อวันที่ 12 กุมภาพันธ์ 2564 เม็กซิโกได้ประกาศอนุญาตการนำเข้าผลิตภัณฑ์จิ้งหรีดจากประเทศไทยอย่างเป็นทางการ โดยได้ประกาศข้อกำหนดด้านสุขอนามัยสัตว์ สำหรับการนำเข้าผลิตภัณฑ์ผงแป้งจิ้งหรีดสายพันธุ์สะดิ้งจากประเทศไทย

ทั้งนี้ สายพันธุ์จิ้งหรีดที่ไทยได้รับอนุญาตส่งออกไปยังเม็กซิโกได้ คือ จิ้งหรีดทองแดงลาย หรือ สะดิ้ง ในลักษณะผลิตภัณฑ์ผงแป้งจิ้งหรีด โดยมีเงื่อนไขการส่งออกหลัก คือ จิ้งหรีดจะต้องเลี้ยงในฟาร์มที่ผ่านการรับรองมาตรฐานการปฏิบัติทางการเกษตรที่ดีสำหรับฟาร์มจิ้งหรีด สินค้าจะต้องไม่มีการปนเปื้อนโปรตีนจากสัตว์เคี้ยวเอื้อง และต้องได้ใบรับรองสุขอนามัย จากกรมปศุสัตว์ประกอบการส่งออก

ตลาดแมลงที่กินได้ทั่วโลกมีมูลค่า 0.41 พันล้านดอลลาร์สหรัฐในปี 2561 และคาดว่าจะขยายตัวที่ 19.7% ในปี 2568 ทั้งนี้เกิดมาจากการเพิ่มความใส่ใจในสุขภาพในหมู่คนรุ่นใหม่ที่มีความตระหนักเกี่ยวกับประโยชน์ทางโภชนาการและเต็มใจที่จะหาทางเลือกด้านอาหารใหม่ ๆ เนื่องจากแมลงอุดมไปด้วยโปรตีน ความต้องการจึงเพิ่มขึ้นในกลุ่มผู้บริโภควัยหนุ่มสาวที่นิยมออกกำลังกายและเปิดรับโปรตีนทางเลือก

ผลิตภัณฑ์ตลาดแมลงที่กินได้จะแบ่งออกเป็นหนอนผีเสื้อ ด้วง และจิ้งหรีด โดยด้วงเป็นสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังที่ผู้บริโภคนิยมมากที่สุดและคิดเป็นส่วนแบ่งมากกว่า 30% ของรายได้ทั่วโลกในปี 2561 และปัจจัยต่าง ๆ เช่น รสชาติที่แตกต่างเมื่อเทียบกับผลิตภัณฑ์อื่น ๆ รวมทั้งการรับรู้ที่เพิ่มขึ้นทางด้านโภชนาการ ยังมีส่วนช่วยทำให้โปรตีนจากแมลงได้รับความนิยมเพิ่มมากขึ้นอีกด้วย

ในปี 2561 ภูมิภาคอเมริกาเหนือมีการบริโภคแมลงคิดเป็นสัดส่วนมากกว่า 25% เมื่อเทียบกับมูลค่าตลาดโลก และในส่วนของสหรัฐฯ เอง มีสัดส่วนมากกว่า 40% การรับรู้ที่เพิ่มขึ้นในหมู่ผู้บริโภคเกี่ยวกับประโยชน์ทางโภชนาการของแมลงทำให้โปรตีนจากแมลงกินได้กำลังได้รับความนิยมเพิ่มมากขึ้นควบคู่ไปกับโปรตีนจากพืช

แมลงสามารถแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์ได้หลายอย่าง เช่น แป้ง ผลโปรตีน และปัจจุบันส่วนแบ่งการตลาดสูงสุดของตลาดแมลงกินได้นั้นมาจากแมลงทั้งตัว ตามด้วยเอเนอร์จี้บาร์ ขนมขบเคี้ยว ส่วนผสมอาหารพิเศษและพาสต้า

นายพิศาลกล่าวว่า การเปิดตลาดจิ้งหรีดไทยไปเม็กซิโกถือเป็นก้าวสำคัญของการยกระดับมาตรฐานอุตสาหกรรมจิ้งหรีดและแมลงกินได้ของไทยเข้าสู่ตลาดมาตรฐานสูงและยังถือเป็นการเปิดประตูสู่ภูมิภาคละตินอเมริกาและอาจนำไปสู่การขยายตลาดไปในภูมิภาคอเมริกาเหนือต่อไปได้ในอนาคต